Gliwice mają 750 lat? Historia miasta skrywa zagadkę, która przez lata wprowadzała mieszkańców w błąd

W 2026 roku Gliwice mogą świętować wyjątkowy jubileusz. Mija bowiem dokładnie 750 lat od pierwszej zachowanej pisemnej wzmianki, która potwierdza istnienie Gliwic jako miasta. Historia jego narodzin nie jest jednak tak oczywista, jak mogłoby się wydawać. Akt lokacyjny zaginął przed wiekami, a przez dziesięciolecia przyjmowano datę, która – jak wskazują historycy – nie miała potwierdzenia w źródłach.

Ile lat mają więc naprawdę Gliwice? Odpowiedź na to pytanie okazuje się bardziej skomplikowana niż mogłoby się wydawać.

Skąd wzięło się 750-lecie obchodzone w 2000 roku?

Wielu mieszkańców pamięta huczne obchody 750-lecia Gliwic, które odbyły się w 2000 roku. Jubileusz oparto wówczas na założeniu, że miasto powstało w 1250 roku.

Ta data została jednak przyjęta już pół wieku wcześniej. W 1950 roku zorganizowano obchody 700-lecia Gliwic, uznając właśnie rok 1250 za moment założenia miasta. Problem w tym,
że historyczne źródła nie potwierdzają tej daty.

Co więcej, wiadomo, że Bytom otrzymał prawa miejskie w 1254 roku i był wówczas jednym
z najważniejszych rozwijających się ośrodków regionu. Historycy zwracają uwagę, że trudno uznać rok 1250 za pewną datę powstania Gliwic.

Jak podkreśla dyrektor Muzeum w Gliwicach Leszek Jodliński, przyjęcie tej daty było błędem, który przez kolejne dziesięciolecia wpływał na sposób liczenia miejskich jubileuszy.

Dokument zaginął jeszcze w średniowieczu

Największym problemem w ustaleniu dokładnej daty narodzin Gliwic jest brak aktu lokacyjnego miasta.

Dokument, który powinien wskazywać moment nadania praw miejskich przez księcia opolskiego i raciborskiego Władysława, nie zachował się do naszych czasów. Zaginął już
w średniowieczu, dlatego historycy muszą odtwarzać początki miasta na podstawie innych dokumentów i pośrednich informacji.

Według większości badaczy zajmujących się średniowieczną historią Górnego Śląska Gliwice zostały założone pomiędzy 1260 a 1276 rokiem.

Rok 1260 uznawany jest za jedną z możliwych dat granicznych. Wtedy książę Władysław cofnął prawa miejskie Sławięcicom. Niektórzy historycy przypuszczają, że właśnie w tym okresie rozpoczął się proces tworzenia nowego miasta w miejscu dzisiejszych Gliwic.

Rok 1276 – pierwsza pewna wzmianka o mieście

Najważniejszym dokumentem w historii początków Gliwic pozostaje akt z 15 czerwca 1276 roku.

W dokumencie tym Piotr ze Sławikowa sprzedał miejscowemu rycerzowi wieś Sobiszowice.
W łacińskim tekście miejscowość została opisana jako położona „w okolicy miasta Gliwice”.

To pierwsza zachowana pisemna wzmianka, w której Gliwice zostały określone jako miasto – civitas.

Dokument jest niezwykle ważny, ponieważ nie pozostawia wątpliwości, że 750 lat temu Gliwice posiadały już prawa miejskie i funkcjonowały jako zorganizowany ośrodek miejski.

Lokacja musiała więc nastąpić wcześniej, choć dokładnej daty nadal nie znamy.

Właśnie dlatego rok 1276 jest dziś najbardziej wiarygodnym punktem odniesienia dla historycznego jubileuszu miasta. Można więc powiedzieć, że to właśnie w 2026 roku przypada 750. rocznica pierwszej pisemnej wzmianki o Gliwicach jako mieście.

Gliwice powstały tam, gdzie krzyżowały się ważne szlaki

Miejsce, w którym powstały średniowieczne Gliwice, nie było przypadkowe.

Przez ten obszar przebiegały ważne szlaki handlowe łączące Kraków z Wrocławiem oraz południowe tereny Europy z północą kontynentu. W średniowieczu położenie przy uczęszczanych drogach było jednym z najważniejszych czynników sprzyjających rozwojowi miast.

Gliwice od początku miały charakter handlowo-rzemieślniczy.

Przybysze, kupcy i mieszkańcy okolicznych wsi spotykali się tutaj, aby wymieniać towary. Rozwijało się rzemiosło, handel oraz usługi, a miasto stopniowo stawało się ważnym punktem na mapie Górnego Śląska.

Badacze przypominają również, że zanim powstało miasto, w rejonie dzisiejszych Gliwic istniało osadnictwo znacznie wcześniejsze. Archeolodzy odnaleźli ślady obecności człowieka na tych terenach sięgające nawet kilku tysięcy lat wstecz. Udokumentowana historia miasta jako miejskiego organizmu rozpoczyna się jednak dopiero w XIII wieku.

Tak wyglądały pierwsze Gliwice

Wyobrażenie dzisiejszego miasta znacznie różni się od tego, co mogli zobaczyć mieszkańcy XIII wieku.

W centrum nowo założonego miasta wytyczono Rynek, który od początku pełnił najważniejszą funkcję gospodarczą i społeczną. Od niego odchodziły ulice tworzące charakterystyczny układ średniowiecznego miasta.

Pierwsze zabudowania były drewniane. Domy kryto strzechą lub gontem, a pośrodku Rynku znajdowała się drewniana siedziba władz miejskich.

Dzisiejszy układ gliwickiej Starówki nadal w dużej mierze przypomina średniowieczne założenie urbanistyczne. Centralny Rynek i wychodzące z niego ulice są świadectwem miasta wytyczonego ponad siedem wieków temu.

Archeolodzy podkreślają, że średniowieczne Gliwice miały charakterystyczny układ przestrzenny z centralnym, niemal kwadratowym Rynkiem, regularną siecią ulic oraz wyznaczonymi kwartałami zabudowy.

Zanim powstały mury, miasto chroniły wały i palisada

Pierwsze Gliwice nie były jeszcze otoczone znanymi dziś z historii kamiennymi murami.

Miasto zabezpieczał wał ziemny, drewniana palisada oraz fosa. Jej przebieg związany był
z układem naturalnych cieków wodnych.

Dopiero w XV wieku wokół miasta zaczęto budować bardziej trwałe obwarowania z kamienia
i cegły. Powstały również dwie główne bramy – Bytomska, nazywana Białą, oraz Raciborska, znana jako Czarna.

Ślady dawnego systemu obronnego są nadal obecne w przestrzeni miasta. O jego przebiegu przypominają między innymi nazwy ulic Dolnych i Górnych Wałów.

Czym zajmowali się pierwsi gliwiczanie?

Życie mieszkańców średniowiecznych Gliwic koncentrowało się wokół handlu, rzemiosła
i rolnictwa.

W mieście pracowali między innymi szewcy, kowale i tkacze. Ważną rolę odgrywało również piwowarstwo, które przez kolejne stulecia pozostawało jedną z charakterystycznych gałęzi lokalnej gospodarki.

Na Rynku można było kupić między innymi sukno, skóry, sól czy śledzie. Mieszkańcy zajmowali się także uprawą ziemi i hodowlą zwierząt.

Miasto było więc miejscem, gdzie spotykały się dwa światy – miejski handel i rzemiosło oraz wiejska produkcja rolna.

Rynek nie był jedynie reprezentacyjnym placem. Był prawdziwym centrum życia. To tam handlowano, spotykano się, podejmowano decyzje i załatwiano najważniejsze sprawy miejskiej społeczności.

Wolni mieszkańcy i własne sądy

Gliwice funkcjonowały na prawie magdeburskim, które dawało mieszkańcom znacznie większą samodzielność niż w przypadku zwykłej osady.

Mieszczanie tworzyli własną wspólnotę i podlegali określonym zasadom prawnym. Ważną rolę odgrywali wójt oraz ławnicy, którzy zajmowali się między innymi sprawami sądowymi.

Prawo regulowało codzienne życie mieszkańców, kwestie handlu, dziedziczenia, własności
i organizacji miasta.

Z czasem system władz miejskich ewoluował. Początkowo dominującą rolę odgrywał dziedziczny wójt, jednak w późniejszych wiekach coraz większe znaczenie zyskiwali burmistrz
i rada miejska.

Parafia istniała już w XIII wieku

Ważną częścią życia średniowiecznej społeczności była religia.

Pierwsza pisemna wzmianka potwierdzająca istnienie parafii w Gliwicach pochodzi z 11 listopada 1279 roku. Dotyczyła parafii znajdującej się w miejscu dzisiejszego kościoła Wszystkich Świętych.

Źródło wspomina również urzędującego tam proboszcza, księdza Henryka.

Kilka lat później, w 1286 roku, pojawia się kolejny ważny dokument. Wśród świadków transakcji dotyczącej sprzedaży sołectwa w Ostropie wymieniono proboszcza gliwickiego Piotra oraz miejskiego wójta Bertolda Kleyczera.

To kolejne dowody pokazujące, że pod koniec XIII wieku Gliwice były już dobrze funkcjonującym organizmem miejskim z własną administracją i strukturą religijną.

Z niewielkiego miasta do ważnego ośrodka

W kolejnych stuleciach Gliwice przechodziły burzliwe dzieje. Od 1281 roku miasto znalazło się
w granicach Księstwa Bytomskiego. W XIV wieku przez pewien czas było nawet stolicą samodzielnego Księstwa Gliwickiego.

Później miasto wielokrotnie zmieniało swoją przynależność państwową i znajdowało się pod panowaniem kolejnych władców. Na przestrzeni wieków Gliwicami rządzili Piastowie śląscy, Czesi, Habsburgowie, Prusacy i Niemcy.

Miasto doświadczało również pożarów, wojen i najazdów. Jednocześnie rozwijało handel, rzemiosło i gospodarkę.

Dopiero rewolucja przemysłowa zmieniła charakter Gliwic w sposób, który do dziś jest widoczny w krajobrazie miasta. Z niewielkiego średniowiecznego ośrodka handlowego Gliwice stały się jednym z najważniejszych centrów przemysłowych Górnego Śląska.

Ile świeczek powinny mieć Gliwice?

Pytanie o prawdziwy wiek Gliwic prawdopodobnie jeszcze długo będzie powracało przy okazji kolejnych miejskich jubileuszy.

Nie znamy dokładnej daty lokacji. Wiemy jednak, że miasto powstało najprawdopodobniej między 1260 a 1276 rokiem, a najstarszy zachowany dokument potwierdzający jego istnienie jako miasta pochodzi właśnie z 1276 roku.

Dlatego tegoroczna rocznica ma szczególne znaczenie.

W 2026 roku mija dokładnie 750 lat od chwili, gdy Gliwice po raz pierwszy pojawiły się w zachowanych dokumentach jako civitas – miasto.

Może więc warto spojrzeć na tegoroczne Dni Gliwic nie tylko jak na współczesne święto mieszkańców, ale również jak na symboliczny jubileusz ponad siedmiu i pół wieku miejskiej historii.

Historia Gliwic zaczęła się bowiem znacznie wcześniej niż współczesne fabryki, Politechnika Śląska, radiostacja czy wielkie osiedla. Jej początki to średniowieczny Rynek, drewniane domy, kupcy, rzemieślnicy i mieszkańcy miasta, które powstało przy ważnych europejskich szlakach.

A choć dokładnej daty jego narodzin prawdopodobnie nigdy nie poznamy, jedno jest pewne – 750 lat temu Gliwice były już miastem.

Zdjęcie UM Gliwice